تەندروستی و سەلامەتی

گرنگترین ئامرازی کارت ئامرازەکە نییە بەڵکو خۆتیت. شوفێرێکی پیشەیی چەندین کاتژمێر لە پشت سوکانەوە بەسەر دەبات، زۆرجار لە کاتی ناڕەحەتدا. ئەمە داوای خەو، خۆراک، وەرزش و ژیری دەکات. بواری سەرەکیی سێیەمی ڕاهێنانی YKB باس لە تەندروستی، سەلامەتیی هاتوچۆ و سەلامەتی لە کاردا دەکات (ڕێنمایی (EU) 2022/2561 هاوپێچی I، خاڵی 3).

ماندوویی

ماندوویی یەکێکە لە گەورەترین مەترسییەکانی هاتوچۆ. بەپێی VTI (پەیمانگای VTI) لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ماندوویی دەتوانێت هۆکارێکی بەشداربوو بێت لە نزیکەی 10–40 لە سەدی هەموو ڕووداوەکانی هاتوچۆدا.

مەترسییەکە زیاد دەکات ئەگەر:

• زۆر کەم خەوتبیت،
• بۆ ماوەیەکی درێژ بێدار بووبیت،
• لە درەنگانی شەو یان بەیانیانی زوو لێ بخوڕیت.

VTI شوفێرانی پیشەیی وەک گرووپێکی مەترسیدار هەژمار دەکات، لەگەڵ شوفێرانی گەنج، کرێکارانی شەفت و کەسانی خاوەن تێکچوونی خەو. کەواتە گەشتێک کە کاتژمێر 04 دوای خەوێکی کورتی شەو دەست پێ دەکات بارودۆخێکی مەترسیداری کلاسیکییە.

ڕێسانامەی هاتوچۆ (trafikförordningen) ڕوونە. نابێت لێ بخوڕیت ئەگەر بەهۆی ماندووییەوە نەتوانیت بە شێوەیەکی سەلامەت لێ بخوڕیت (3 kap. 1 §). ئەمە دەگونجێت تەنانەت ئەگەر بەپێی یاساکانی کاتەکانی لێخوڕین و پشوو کاتی لێخوڕینت مابێت. یاساکان سنووری زۆرترینن، نەک گەرەنتییەک کە تۆ بێداریت.

ڕێگای سەلامەت بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ماندوویی ئەوەیە لە شوێنێکی سەلامەتدا بوەستیت و پشوو بدەیت یان بخەویت. بەرزکردنەوەی دەنگی ڕادیۆ یان کردنەوەی پەنجەرە کێشە بنەڕەتییەکە چارەسەر ناکات. ئامرازە نوێیەکان سیستەمێکیان هەیە کە ئاگاداری ماندوویی شوفێر دەکاتەوە، بەڵام سیستەمەکە جێگای بەرپرسیارێتیی خۆت ناگرێتەوە.

تێکچوونەکانی خەو وەک وەستانی هەناسە لە خەودا (sömnapné) دەتوانن ڕێگر بن بۆ مۆڵەتی شوفێری بە پۆلە قورسەکان ئەگەر وەک مەترسییەک بۆ سەلامەتیی هاتوچۆ هەڵبسەنگێنرێن. ئەگەر زۆرجار ماندوویت هەرچەندە بە بەسی دەخەویت، باشتر وایە پەیوەندی بە خزمەتگوزاریی تەندروستییەوە بکەیت.

ئەلکهول و مادەی هۆشبەر

یاساکانی لێخوڕین لەژێر کاریگەری (rattfylleri) بۆ شوفێرانی پیشەیی هەمان شتن وەک بۆ شوفێرانی تر (یاسای سزای هەندێک تاوانی هاتوچۆ (lag 1951:649 om straff för vissa trafikbrott)):

• لێخوڕین لەژێر کاریگەری: بەلایەنی کەمەوە 0,2 لە هەزار (promille) ئەلکهول لە خوێندا یان 0,10 mg لە هەر لیترێکی هەوای هەناسەدانەوە. سزاکە غەرامە یان زیندانە بۆ زۆرترین شەش مانگ (4 §).
• لێخوڕینی قورس لەژێر کاریگەری (grovt rattfylleri): لە نێوان شتی تردا ئەگەر ئاستی ئەلکهول بەلایەنی کەمەوە 1,0 لە هەزار لە خوێندا یان 0,50 mg لە هەر لیترێکی هەوای هەناسەدانەوە بێت. سزاکە زیندانە بۆ زۆرترین دوو ساڵ (4 a §).
• مادەی هۆشبەر: لێخوڕین لەژێر کاریگەرییە ئەگەر لە کاتی گەشتەکەدا یان دوای ئەو هەر مادەیەکی هۆشبەر لە خوێندا مابێت، تەنانەت ئەگەر هەست نەکەیت لەژێر کاریگەریت. بەدەرکردن بۆ ئەو دەرمانانە دەگونجێت کە بەپێی ڕەچەتەی پزیشک وەرگیراون.

ئاستی ئەلکهول لە کاتی گەشتەکەدا یان دوای ئەو دەژمێردرێت. کەواتە سوودی نییە کە نموونەکە ماوەیەک دوای ئەوەی پارکت کردووە وەربگیرێت.

بیر لەوە بکەرەوە کە ئەلکهول بۆ ماوەیەکی درێژ لە جەستەدا دەمێنێتەوە. دوای ئێوارەیەک بە ئەلکهولی زۆر لەوانەیە هێشتا لەژێر کاریگەری بیت کاتێک دەبێت بەیانیی زووی ڕۆژی دواتر دەست بە لێخوڕین بکەیت.

تەنانەت ئەو دەرمانانەی ڕەچەتە کراون دەتوانن کاریگەری لەسەر توانای لێخوڕینت هەبێت. پەڕەی ناو قوتووی دەرمانەکە بخوێنەرەوە و ئەگەر دڵنیا نیت پرسیار لە پزیشک یان دەرمانخانە بکە.

وەرزش و ئێرگۆنۆمی

کاتژمێرە درێژەکان لە کورسیی شوفێردا واتای دانیشتنی زۆرە. دەستەی تەندروستیی گشتیی سوید (Folkhälsomyndigheten) پێشنیار دەکات کە گەورەکان بە شێوەیەک بجووڵێن کە لێدانی دڵ بەرز ببێتەوە بۆ بەلایەنی کەمەوە 150–300 خولەک لە هەفتەیەکدا و چالاکیی بەهێزکردنی ماسوولکە بەلایەنی کەمەوە دوو جار لە هەفتەیەکدا بکەن. دانیشتنی درێژخایەن باشتر وایە بە وچانی کورت بۆ جووڵە بپچڕێنرێت.

بۆ تۆ وەک شوفێر ئەمە واتای ئەمەیە:

• پشووە کورتەکان بەکار بهێنە بۆ پیاسەیەکی کورت و ڕاکێشانی جەستەت.
• کورسی، سوکان و ئاوێنەکان بە شێوەیەک ڕێک بخە کە بە ئارامی دابنیشیت و پشتت لەسەر پشتی کورسییەکە بێت.
• لە کاتی بارکردندا بە شێوەی دروست هەڵبگرە و بیبە. ئامرازی یارمەتیدەر بەکار بهێنە کاتێک هەن.
• بە ڕێکوپێکی نان بخۆ و ئاوی بەس بخۆرەوە.

مۆبایل و سەرنج

لە کاتی لێخوڕیندا تەنها دەتوانیت مۆبایل بەکار بهێنیت ئەگەر کاریگەریی خراپی لەسەر لێخوڕینەکە نەبێت، و هەرگیز نابێت بە دەستەوە بیگریت (trafikförordningen 4 kap. 10 e §). ساتێک بێ سەرنجی لەگەڵ ئامرازێکی قورسدا دەتوانێت ئەنجامی گرانی هەبێت.

ئامرازی قورس لە ئامارەکانی ڕووداودا

بەپێی ئامارە فەرمییەکانی دەستەی شیکاریی هاتوچۆ (Trafikanalys)، لە ساڵی 2025 دا 203 کەس لە هاتوچۆی ڕێگادا لە سوید گیانیان لەدەست دا. Trafikverket (بەڕێوەبەرایەتی گواستنەوەی سوید) دەڵێت بارهەڵگرەکان نزیکەی شەش لە سەدی بڕی هاتوچۆ پێک دەهێنن بەڵام لە نزیکەی هەر پێنج ڕووداوی کوشندە یەکێکیاندا بەشدارن. لە زیاتر لە 90 لە سەدی حاڵەتەکاندا لایەنەکەی ترە کە دەمرێت. کەواتە وەک شوفێری پیشەیی بەرپرسیارێتییەکی بە تایبەتی گەورەت هەیە بۆ سەلامەتیی ئەوانی تر.

لە کاتی ڕووداودا

ئەگەر یەکەم کەس بیت کە دەگەیتە ڕووداوێک، یان خۆت بەشدار بیت، بە گشتی ئەمانە دەگونجێن:

1. ئاگادار بکەرەوە و بپارێزە. گڵۆپی ئاگادارکردنەوە (varningsblinkers) دابگیرسێنە، ئامرازەکە بە شێوەیەک دابنێ کە شوێنەکە بپارێزێت و سێگۆشەی ئاگادارکردنەوە دابنێ. جلیتەی ڕووناکیدەرەوە (varselväst) لەبەر بکە.
2. بە 112 هەواڵ بدە.
3. بەپێی توانات یارمەتیی برینداران بدە.

پێش هەڵسوکەوتکردن بارودۆخەکە هەڵبسەنگێنە، بۆ ئەوەی کەسی زیاتر بریندار نەبن. ئەوەی لە ڕووداوێکی هاتوچۆدا بەشدار بووە، بە هەڵەی خۆی یان بێ هەڵەی خۆی، نابێت شوێنەکە جێبهێڵێت بۆ ئەوەی لە یارمەتیدان یان دانی ناو و ناونیشان ڕزگاری ببێت. ئەمە ڕاکردن لە شوێنی ڕووداو (smitning) ـە و دەتوانێت غەرامە یان زیندانی لێ بکەوێتەوە (lag 1951:649 5 §).

تاوان و قاچاخکردنی مرۆڤ

بارهەڵگر و پاس دەتوانن بۆ قاچاخکردنی کاڵا یان مرۆڤ بەکار بهێنرێن. ڕاهێنانی YKB دەبێت توانای پێشگرتن لە تاوان و قاچاخکردنی مرۆڤ (människosmuggling) ت پێ بدات (ڕێنمایی 2022/2561 هاوپێچی I، خاڵی 3.2).

• پێش بەردەوامبوون ئامرازەکە، شوێنی بار و مۆرەکان (plombering) بپشکنە، بە تایبەتی ئەگەر ئامرازەکە بە درێژایی شەو بێ چاودێری لە نزیک بەندەرێک یان سنوورێک وەستابێت.
• هەرگیز پارە یان خزمەتگوزاری وەرمەگرە بۆ گواستنەوەی شتێک یان کەسێک کە نازانیت چییە.
• یارمەتیدانی کەسێک بۆ چوونە ناو سوید بە نایاسایی تاوانێکە، قاچاخکردنی مرۆڤ، کە دەتوانێت زیندانی لێ بکەوێتەوە.
• ئەو کەسانەی خۆیان لە شوێنێکی داخراوی باردا دەشارنەوە لەوانەیە ڕووبەڕووی مەترسیی گیان ببنەوە.

ئەگەر گومانت هەیە کە کەسێک خۆی لە ئامرازەکەدا شاردووەتەوە، پەیوەندی بە پۆلیسەوە بکە.

لەبیرت بێت

• ماندوویی دەتوانێت لە 10–40 % ی ڕووداوەکانی هاتوچۆدا بەشدار بێت، و شوفێرانی پیشەیی گرووپێکی مەترسیدارن.
• هەرگیز نابێت لێ بخوڕیت ئەگەر زۆر ماندوو بیت، بێ گوێدانە کاتی لێخوڕینی ماوە.
• لێخوڕین لەژێر کاریگەری: 0,2 لە هەزار. لێخوڕینی قورس لەژێر کاریگەری: لە نێوان شتی تردا لە 1,0 لە هەزارەوە.
• مادەی هۆشبەر لە خوێندا لێخوڕین لەژێر کاریگەرییە تەنانەت ئەگەر هەست بکەیت لەژێر کاریگەری نیت.
• لە پشووە کورتەکاندا بجووڵێ. Folkhälsomyndigheten 150–300 خولەک چالاکیی بەرزکەرەوەی لێدانی دڵ لە هەفتەیەکدا پێشنیار دەکات.
• لە کاتی ڕووداودا: ئاگادار بکەرەوە و بپارێزە، بە 112 هەواڵ بدە، یارمەتی بدە. جێهێشتنی شوێنەکە دەتوانێت ڕاکردن لە شوێنی ڕووداو بێت.
• دوای ئەوەی ئامرازەکە بێ چاودێری وەستاوە، ئامراز و بارەکە بپشکنە.