لێخوڕینی ژیرانە

لێخوڕینی ژیرانە (rationell körning) واتە لە هەمان کاتدا بە سەلامەتی، بە ئابووری و بە نەرمی بەرامبەر ئامرازەکە لێ بخوڕیت. ئەمە یەکەم بواری سەرەکیی ڕاهێنانی YKB ـە (ڕێنمایی (EU) 2022/2561 هاوپێچی I، خاڵی 1). شوفێرێک کە لێخوڕینی ژیرانە دەزانێت سووتەمەنی دەگەڕێنێتەوە، سوان کەم دەکاتەوە و بە پەراوێزی گەورەتر لێ دەخوڕێت. ئەمە سوودی هەیە بۆ هەم ژینگە، ئابووریی کۆمپانیا و سەلامەتیی هاتوچۆ.

بزوێنەر و سیستەمی پاڵنان

بۆ لێخوڕین بە کەمترین سووتەمەنی پێویستە تێبگەیت کە بزوێنەرەکە چۆن کار دەکات.

• تۆرک (vridmoment) "هێزی ڕاکێشان" ی بزوێنەرە و بە نیوتن-مەتر (Nm) دەپێورێت.
• هێز (effekt) ئەوەیە کە بزوێنەرەکە لە هەر یەکەیەکی کاتدا چەند کار دەتوانێت بکات و بە کیلۆوات (kW) دەپێورێت.
• ژمارەی خولانەوە (varvtal) بە خولانەوە لە خولەکێکدا (r/min) دیاری دەکرێت.

بزوێنەرێکی دیزڵ بە زۆری لە ژمارەی خولانەوەی نزم و باری بەرز دا زۆرترین کاریگەریی هەیە، نزیک لەو ناوچەیەی کە گەورەترین تۆرکی دەدات. لەوێ بەکارهێنان بۆ هەر کارێکی ئەنجامدراو لە نزمترین ئاستدایە. ژمارەی خولانەوەی بەرز سووتانی زیاتر لە خولەکێکدا و لووسیی ناوەکیی زیاتر دەدات، و بەم شێوەیە بەکارهێنانی بەرزتر.

ئەمە لە کرداردا واتای ئەمەیە:

• زوو گێڕ بەرز بکەرەوە و بە بەرزترین گێڕی گونجاو لێ بخوڕە بێ ئەوەی بزوێنەرەکە زۆر بە قورسی کار بکات.
• بازبدە بەسەر پلەکانی گێڕدا کاتێک ئامرازەکە توانای هەیە، بۆ نموونە لە کاتی خێراکردن لەسەر ڕێگای تەخت. ئەمە ژمارەی خولانەوە نزم دەهێڵێتەوە و ژمارەی گۆڕینی گێڕ کەم دەکاتەوە.
• پێوەری خولانەوە (varvräknare) ی ئامرازەکە و هەر نیشاندەرێکی ئابووری بەکار بهێنە بۆ ڕاگرتنی بزوێنەرەکە لە ناوچەی دروستی ژمارەی خولانەوەدا.

نۆ هەنگاو بۆ لێخوڕینی ئابووری

دەستەی وزەی سوید (Energimyndigheten)، بە Trafikverket (بەڕێوەبەرایەتی گواستنەوەی سوید) وەک سەرچاوە، لێخوڕینی ئابووری (sparsam körning) لە نۆ هەنگاودا پوختە دەکات. هەنگاوەکان بۆ ئۆتۆمبێلی سەرنشین نووسراون بەڵام بە گشتی بۆ ئامرازی قورسیش دەگونجێن:

1. بە پێشبینی لێ بخوڕە و خۆت لە وەستانی بێ پێویست بپارێزە.
2. زوو گێڕ بەرز بکەرەوە و بە بەرزترین گێڕی گونجاو لێ بخوڕە.
3. بە پێدانی گازی یەکسان لێ بخوڕە و سنوورەکانی خێرایی بپارێزە.
4. بریک بە بزوێنەر بگرە.
5. بە کارکردنی بێ جووڵە (tomgång) لێ مەخوڕە.
6. لە سەرەوخواردا بە ئازادی بڕۆ و لە سەرەوژووردا پێدانی گاز یەکسان ڕابگرە.
7. گەرمکەرەوەی بزوێنەر (motorvärmare) بەکار بهێنە.
8. بە شێوەیەکی ڕێکوپێک خزمەتگوزاری بۆ ئامرازەکە بکە و پەستانی هەوای تایە بپشکنە.
9. ئەو شتانە لابە کە بەرگریی هەوا یان بەرگریی خولانەوە زیاد دەکەن.

هەندێک لە هەنگاوەکان لەگەڵ ئامرازێکی قورسدا زۆر گرنگن. ئەگەر ببینیت گڵۆپێکی هاتوچۆ لە دوورەوە دەگۆڕێت بۆ سوور، زوو گاز بەر بدە و ڕێ بدە ئامرازەکە بە ئازادی بڕوات. هەر جارێک کە بە بریک خێرایی لەدەست دەدەیت، پارەکەیت بە سووتەمەنی داوە. لە سەرەوژوورێکی درێژدا زۆرجار قازانجی هەیە کە قبووڵ بکەیت خێرایی کەم ببێتەوە، لە جیاتی ئەوەی بە توندی پاڵ بنێیت بۆ ڕاگرتنی خێرایی.

خێرایی، بەرگریی هەوا و تایە

هەتا خێراتر لێ بخوڕیت، سووتەمەنیی زیاتر تێدەچێت، و بەکارهێنان بۆ هەر 10 km/h بە ڕوونی زیاد دەکات. ئەمە بە تایبەتی بەهۆی بەرگریی هەوا (luftmotstånd) ـەوەیە، کە لەگەڵ خێراییدا بە توندی زیاد دەکات و یەکێکە لە گەورەترین هۆکارەکانی بەکارهێنانی بارهەڵگرێک لە خێرایی ڕێگای دەرەوەی شاردا. ڕووپۆشی با و سپۆیلەری بە دروستی ڕێکخراو بەرگریی هەوا کەم دەکەنەوە.

پەستانی دروستی هەوا لە تایەکاندا یەکێکە لە سادەترین ڕێگاکانی پاشەکەوتکردنی سووتەمەنی. پەستانی هەڵە بەرگریی خولانەوە (rullmotstånd) زیاد دەکات، تایەکان بە نایەکسانی دەسوێنێت و جێگیری لەسەر ڕێگا خراپ دەکات.

هەروەها بیر لە کارکردنی بێ جووڵە بکەرەوە. زۆر شارەوانی یاسای ناوخۆییان هەیە دەربارەی ئەوەی بزوێنەرێک چەند دەتوانێت بە بێ جووڵە کار بکات، و یاساکان لە نێوان شارەوانییەکاندا جیاوازن. بپشکنە چی لەو شوێنە دەگونجێت کە لێی دەخوڕیت.

بریک، بریک بە بزوێنەر و ڕیتاردەر

ئامرازێکی قورس بڕێکی زۆر وزەی جووڵەی هەیە کە دەبێت لە کاتی بریکگرتندا چارەسەر بکرێت.

• بریکی سەرەکی (färdbroms) (بریکە لووسییەکانی لای تایەکان) بەهێزە بەڵام لە بەکارهێنانی درێژخایەندا گەرم دەبێت. ئەگەر بریکەکان زۆر گەرم ببن کاریگەرییان لەدەست دەدەن. ئەمە پێی دەوترێت لاوازبوونی بریک (fading).
• بریک بە بزوێنەر (motorbroms) و ڕیتاردەر (retarder) (بریکی زیادە (tillsatsbroms)) دەتوانن ئامرازەکە هێواش بکەنەوە یان بۆ ماوەیەکی درێژ لە سەرەوخواردا خێرایی یەکسان ڕابگرن بێ ئەوەی بریکە لووسییەکان بەکار بهێنرێن.

بۆیە لە سەرەوخوارێکی درێژ و لێژدا دەبێت گێڕێکی نزمتر هەڵبژێریت و ڕێ بدەیت بریک بە بزوێنەر یان ڕیتاردەر خێرایی ڕابگرن. ئەگەر لەگەڵ ئەوەشدا پێویستت بە بەکارهێنانی بریکی سەرەکی بوو، باشترە بە باشی و بە نۆرە بریک بگریت لەوەی بە بەردەوامی بە سووکی بریک بگریت، بۆ ئەوەی بریکەکان کاتی ساردبوونەوەیان هەبێت. ئەو کاتە کاریگەریی تەواوی بریکت دەمێنێت ئەگەر پێویست بێت بە خێرایی بوەستیت.

ڕیتاردەر کاتێک خێرایی کەم دەبێتەوە کاریگەرییەکەی لەدەست دەدات و بە شێوەیەکی ئاسایی ناتوانێت ئامرازەکە بە تەواوی بوەستێنێت. دوایین بەشی بریکگرتنێک بە بریکی سەرەکی دەکەیت. لەسەر ڕێگای زۆر خلیسک دەبێت لەگەڵ ڕیتاردەرێکی بەهێزدا وریا بیت، چونکە تەنها لەسەر تایە پاڵنەرەکان بریک دەگرێت.

سیستەمەکانی سەلامەتی

ڕێسانامەی یەکێتیی ئەورووپا دەربارەی سەلامەتیی گشتیی ئامراز ((EU) 2019/2144) داوا دەکات کە پاس و بارهەڵگرە قورسە نوێیەکان چەند سیستەمێکی پێشکەوتوویان هەبێت (ماددەی 9):

• سیستەمی ئاگادارکردنەوە لە کاتی لادان لە ڕێڕەو.
• سیستەمی پێشکەوتووی بریکی فریاکەوتن (AEBS)، کە دەتوانێت پێکدادانێکی ئەگەری بدۆزێتەوە و بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بریکەکان چالاک بکات.
• سیستەمگەلێک کە پیادە و پاسکیلسواران دەدۆزنەوە لە پێشی ئامرازەکەوە یان لە لای شۆستەکەوە و ئاگاداری شوفێر دەکەنەوە.
• ئامرازەکان دەبێت بە شێوەیەک دروست بکرێن کە گۆشە کوێرەکان (döda vinklar) لە پێش و لە تەنیشت شوفێرەوە کەم بکرێنەوە.

جگە لەوەش هەموو ئۆتۆمبێلە بزوێنەردارە نوێیەکان دەبێت لە نێوان شتی تردا یارمەتیدەری زیرەکی خێرایی (ISA) و سیستەمێک کە ئاگاداری ماندوویی شوفێر دەکاتەوە هەبێت (ماددەی 6). ئاگادارکەرەوەی ماندوویی سەرنجی تۆ هەڵدەسەنگێنێت بە شیکردنەوەی ئاماژەکانی ئامرازەکە. سیستەمەکان پاڵپشتن، بەڵام هەرگیز جێگای سەرنجی خۆت یان یاساکانی پشووی کورت و پشوو ناگرنەوە.

بار و سەرنشین

لێخوڕینی ژیرانە هەروەها پەیوەندیی بەو شتەوە هەیە کە دەیگوازیتەوە.

کاڵا: بارەکە دەبێت بە شێوەیەک جێگیر کرابێت کە بەرگەی 0,8 هێندەی کێشی خۆی بەرەو پێشەوە و 0,5 هێندە بەرەو دواوە و بەرەو لا بگرێت (TSFS 2017:25 7 §). بارێکی باش دانراو و باش جێگیرکراو ئامرازەکە جێگیرتر و ئاسانتر بۆ لێخوڕین دەکات. ناوەندی قورسایی نزم و نزیک لە هێڵی ناوەڕاست دابنێ، و بیر لەوە بکەرەوە کە بارەکە چۆن لە نێوان تەوەرەکاندا دابەش دەبێت.

سەرنشین: خێراکردن و بریکگرتنی نەرم و شوێنگرتنێکی باش لەسەر ڕێگا بۆ ئاسوودەیی و سەلامەتیی سەرنشینان بنەڕەتین (ڕێنمایی 2022/2561 هاوپێچی I، خاڵی 1.6). سەرنشینانی بە پێوە وەستاو بە تایبەتی لە مەترسیی ڕاتەکان و هێزە لاتەنیشتەکاندان.

لەبیرت بێت

• بزوێنەری دیزڵ لە خولانەوەی نزم و باری بەرزدا کاریگەرترینە. زوو گێڕ بەرز بکەرەوە.
• بە پێشبینی لێ بخوڕە، کاتێک دەکرێت بە ئازادی بڕۆ و خۆت لە کارکردنی بێ جووڵە بپارێزە.
• خێرایی و بەرگریی هەوا کاریگەریی زۆریان لەسەر بەکارهێنان هەیە. پەستانی دروستی هەوا لە تایەکاندا سووتەمەنی دەگەڕێنێتەوە.
• لە سەرەوخوارە درێژەکاندا بریک بە بزوێنەر یان ڕیتاردەر بەکار بهێنە بۆ ئەوەی بریکی سەرەکی زۆر گەرم نەبێت.
• ڕیتاردەر ناتوانێت ئامرازەکە بە تەواوی بوەستێنێت.
• ئامرازە قورسە نوێیەکان ئاگادارکردنەوەی ڕێڕەو، سیستەمی بریکی فریاکەوتن و سیستەمی دۆزینەوەی پیادە و پاسکیلسوارانیان هەیە.
• سیستەمەکانی سەلامەتی پاڵپشتن، نەک جێگرەوەی سەرنجی تۆ.