رانندگی منطقی

رانندگی منطقی (rationell körning) یعنی هم‌زمان ایمن، کم‌مصرف و بدون فشار بر وسیلهٔ نقلیه رانندگی کنید. این نخستین حوزهٔ اصلی در آموزش YKB است (دستورالعمل (EU) 2022/2561 پیوست I، بند 1). راننده‌ای که بر رانندگی منطقی مسلط است سوخت صرفه‌جویی می‌کند، فرسایش را کم می‌کند و با حاشیهٔ اطمینان بیشتری رانندگی می‌کند. این به سود محیط زیست، اقتصاد شرکت و ایمنی ترافیک است.

موتور و سیستم انتقال قدرت

برای رانندگی کم‌مصرف باید بفهمید موتور چگونه کار می‌کند.

• گشتاور (vridmoment) «نیروی کشش» موتور است و با نیوتن‌متر (Nm) اندازه‌گیری می‌شود.
• توان (effekt) میزان کاری است که موتور در واحد زمان می‌تواند انجام دهد و با کیلووات (kW) اندازه‌گیری می‌شود.
• دور موتور (varvtal) با دور در دقیقه (r/min) بیان می‌شود.

موتور دیزل معمولاً در دور پایین و بار زیاد کارآمدترین حالت را دارد، نزدیک به محدوده‌ای که بیشترین گشتاور خود را می‌دهد. در آنجا مصرف به‌ازای کار انجام‌شده کمترین است. دور بالا احتراق‌های بیشتری در دقیقه و اصطکاک داخلی بیشتری ایجاد می‌کند، و در نتیجه مصرف بیشتر می‌شود.

در عمل این یعنی:

• زود دنده را بالا ببرید و با بالاترین دنده‌ای که ممکن است برانید، بدون آنکه موتور بیش از حد سنگین کار کند.
• وقتی وسیلهٔ نقلیه توانش را دارد، دنده‌ها را یکی‌درمیان عوض کنید، برای نمونه هنگام شتاب‌گیری در راه هموار. این کار دور موتور را پایین نگه می‌دارد و تعداد تعویض دنده را کم می‌کند.
• از دورسنج وسیلهٔ نقلیه و نشانگرهای اقتصادی احتمالی استفاده کنید تا موتور را در محدودهٔ دور درست نگه دارید.

نُه گام برای رانندگی کم‌مصرف

Energimyndigheten (ادارهٔ انرژی سوئد)، با استناد به Trafikverket (ادارهٔ راه و ترابری سوئد)، رانندگی کم‌مصرف (sparsam körning) را در نُه گام خلاصه می‌کند. این گام‌ها برای خودروی سواری نوشته شده‌اند، اما به‌طور کلی برای وسایل نقلیهٔ سنگین نیز برقرارند:

1. با پیش‌بینی رانندگی کنید و از توقف‌های غیرضروری پرهیز کنید.
2. زود دنده را بالا ببرید و با بالاترین دندهٔ ممکن برانید.
3. پدال گاز را یکنواخت فشار دهید و حدود سرعت را رعایت کنید.
4. از ترمز موتوری استفاده کنید.
5. موتور را در جا روشن نگذارید (tomgång).
6. در سرازیری ملایم بگذارید خودرو بغلتد و در سربالایی گاز را یکنواخت نگه دارید.
7. از گرم‌کن موتور (motorvärmare) استفاده کنید.
8. وسیلهٔ نقلیه را به‌طور منظم سرویس کنید و فشار باد لاستیک‌ها را بررسی کنید.
9. چیزهایی را که مقاومت هوا یا مقاومت غلتشی را افزایش می‌دهند بردارید.

برخی از این گام‌ها با وسیلهٔ نقلیهٔ سنگین اهمیت بیشتری دارند. اگر می‌بینید چراغ راهنمایی در فاصلهٔ دور قرمز می‌شود، زود پایتان را از گاز بردارید و بگذارید وسیلهٔ نقلیه بغلتد. هر بار که سرعت را با ترمز از بین می‌برید، بهای آن را با سوخت پرداخته‌اید. در یک سربالایی طولانی اغلب به‌صرفه است که بپذیرید سرعت کم شود، به‌جای آنکه برای حفظ سرعت گاز بدهید.

سرعت، مقاومت هوا و لاستیک‌ها

هرچه سریع‌تر برانید، سوخت بیشتری مصرف می‌شود، و مصرف با هر 10 km/h به‌طور محسوسی افزایش می‌یابد. علت اصلی آن مقاومت هوا است که با سرعت به‌شدت افزایش می‌یابد و یکی از بزرگ‌ترین عوامل مصرف کامیون در سرعت جاده‌ای است. بادگیرها و اسپویلرهایی که درست تنظیم شده باشند مقاومت هوا را کم می‌کنند.

فشار باد درست لاستیک‌ها یکی از ساده‌ترین راه‌های صرفه‌جویی در سوخت است. فشار نادرست مقاومت غلتشی (rullmotstånd) را افزایش می‌دهد، لاستیک‌ها را ناهموار می‌ساید و فرمان‌پذیری را بدتر می‌کند.

به روشن ماندن موتور در جا نیز فکر کنید. بسیاری از شهرداری‌ها (kommun) قواعد محلی دارند دربارهٔ اینکه موتور چه مدت می‌تواند در جا روشن بماند، و این قواعد میان شهرداری‌ها متفاوت است. بررسی کنید در جایی که رانندگی می‌کنید چه قاعده‌ای برقرار است.

ترمزها، ترمز موتوری و ریتاردر

وسیلهٔ نقلیهٔ سنگین مقدار زیادی انرژی حرکتی دارد که هنگام ترمز کردن باید مهار شود.

• ترمز اصلی (färdbroms) (ترمزهای اصطکاکی در چرخ‌ها) قوی است، اما در استفادهٔ طولانی داغ می‌شود. اگر ترمزها بیش از حد داغ شوند، کارایی‌شان کم می‌شود. این پدیده را فیدینگ (fading) می‌نامند.
• ترمز موتوری و ریتاردر (retarder، ترمز کمکی) می‌توانند بدون استفاده از ترمزهای اصطکاکی، برای مدت طولانی وسیلهٔ نقلیه را ترمز کنند یا در سرازیری سرعت را یکنواخت نگه دارند.

بنابراین در یک سرازیری طولانی و تند باید دندهٔ سنگین‌تری انتخاب کنید و بگذارید ترمز موتوری یا ریتاردر سرعت را نگه دارد. اگر باز هم لازم است از ترمز اصلی استفاده کنید، بهتر است در چند نوبت محکم ترمز کنید تا اینکه مدام آرام ترمز کنید، تا ترمزها فرصت خنک شدن داشته باشند. در این صورت اگر لازم باشد سریع توقف کنید، کارایی کامل ترمز را در اختیار دارید.

ریتاردر با کاهش سرعت کارایی‌اش را از دست می‌دهد و معمولاً نمی‌تواند وسیلهٔ نقلیه را کاملاً متوقف کند. بخش پایانی ترمزگیری را با ترمز اصلی انجام می‌دهید. در راه بسیار لغزنده با ریتاردر قوی محتاط باشید، چون فقط روی چرخ‌های محرک ترمز می‌کند.

سیستم‌های ایمنی

مقررات اتحادیهٔ اروپا دربارهٔ ایمنی عمومی خودرو ((EU) 2019/2144) لازم می‌داند که اتوبوس‌ها و کامیون‌های سنگین جدید چند سیستم پیشرفته داشته باشند (مادهٔ 9):

• سیستم هشدار خروج از خط عبور (körfält).
• سیستم ترمز اضطراری پیشرفته (AEBS) که می‌تواند احتمال برخورد را تشخیص دهد و ترمزها را به‌طور خودکار فعال کند.
• سیستم‌هایی که عابران پیاده و دوچرخه‌سواران را در جلوی وسیلهٔ نقلیه یا در سمت پیاده‌رو تشخیص می‌دهند و به راننده هشدار می‌دهند.
• وسایل نقلیه باید طوری ساخته شوند که نقطه‌های کور در جلو و کنار راننده کاهش یابد.

افزون بر این، همهٔ خودروهای موتوری جدید باید از جمله سیستم هوشمند کمک به رعایت سرعت (ISA) و سیستمی برای هشدار خستگی راننده داشته باشند (مادهٔ 6). هشداردهندهٔ خستگی با تحلیل سیگنال‌های وسیلهٔ نقلیه میزان توجه شما را ارزیابی می‌کند. این سیستم‌ها کمک هستند، اما هرگز جای توجه خودتان یا قواعد استراحت کوتاه و استراحت را نمی‌گیرند.

بار و مسافران

رانندگی منطقی به آنچه حمل می‌کنید نیز مربوط است.

کالا: بار باید طوری مهار شده باشد که 0,8 برابر وزن خود را به جلو و 0,5 برابر را به عقب و به پهلو تحمل کند (TSFS 2017:25 7 §). باری که خوب قرار داده و خوب مهار شده باشد وسیلهٔ نقلیه را پایدارتر و راندن آن را آسان‌تر می‌کند. مرکز ثقل را پایین و نزدیک به خط میانی قرار دهید، و به چگونگی توزیع بار میان محورها فکر کنید.

مسافران: شتاب‌گیری‌ها و ترمزهای نرم و موقعیت مناسب در راه برای آسایش و ایمنی مسافران اهمیت اساسی دارند (دستورالعمل 2022/2561 پیوست I، بند 1.6). مسافران ایستاده به‌ویژه در معرض تکان‌ها و نیروهای جانبی هستند.

به خاطر بسپارید

• موتور دیزل در دور پایین و بار زیاد کارآمدترین است. زود دنده را بالا ببرید.
• با پیش‌بینی رانندگی کنید، هر وقت ممکن است بگذارید خودرو بغلتد و از روشن ماندن موتور در جا پرهیز کنید.
• سرعت و مقاومت هوا اثر زیادی بر مصرف دارند. فشار باد درست لاستیک‌ها سوخت صرفه‌جویی می‌کند.
• در سرازیری‌های طولانی از ترمز موتوری یا ریتاردر استفاده کنید تا ترمز اصلی بیش از حد داغ نشود.
• ریتاردر نمی‌تواند وسیلهٔ نقلیه را کاملاً متوقف کند.
• وسایل نقلیهٔ سنگین جدید هشدار خروج از خط عبور، سیستم ترمز اضطراری و سیستم‌های تشخیص عابر پیاده و دوچرخه‌سوار دارند.
• سیستم‌های ایمنی کمک هستند، نه جایگزین توجه شما.