Verimli sürüş

Verimli sürüş (rationell körning), aynı anda güvenli, ekonomik ve araca zarar vermeden sürmek demektir. Bu, YKB eğitiminin ilk ana alanıdır (direktiv (EU) 2022/2561 bilaga I, punkt 1). Verimli sürüşte ustalaşan bir sürücü yakıt tasarrufu sağlar, aşınmayı azaltır ve daha büyük güvenlik paylarıyla sürer. Bu hem çevreye, hem şirketin ekonomisine hem de trafik güvenliğine yarar.

Motor ve güç aktarma sistemi

Yakıt tasarruflu sürmek için motorun nasıl çalıştığını anlamanız gerekir.

• Tork (vridmoment) motorun "çekiş gücüdür" ve newtonmetre (Nm) ile ölçülür.
• Güç (effekt), motorun birim zamanda ne kadar iş yapabildiğidir ve kilovat (kW) ile ölçülür.
• Devir (varvtal) dakikadaki devir sayısı (r/min) olarak belirtilir.

Bir dizel motor kural olarak en verimli şekilde, en yüksek torkunu verdiği bölgeye yakın düşük devirde ve yüksek yükte çalışır. Orada yapılan iş başına tüketim en düşüktür. Yüksek devir dakikada daha fazla yanma ve daha fazla iç sürtünme, dolayısıyla daha yüksek tüketim demektir.

Bu uygulamada şu anlama gelir:

• Erken vites yükseltin ve motoru fazla zorlamadan mümkün olan en yüksek viteste gidin.
• Araç kaldırabildiğinde, örneğin düz yolda hızlanırken vites atlayın. Bu devri düşük tutar ve vites değiştirme sayısını azaltır.
• Motoru doğru devir aralığında tutmak için aracın devir göstergesini ve varsa ekonomi göstergelerini kullanın.

Ekonomik sürüş için dokuz adım

İsveç Enerji Kurumu (Energimyndigheten), Trafikverket'i (İsveç Ulaştırma İdaresi) kaynak göstererek ekonomik sürüşü (sparsam körning) dokuz adımda özetler. Adımlar otomobil için yazılmıştır, ancak büyük ölçüde ağır araçlar için de geçerlidir:

1. Öngörülü sürün ve gereksiz duruşlardan kaçının.
2. Erken vites yükseltin ve mümkün olan en yüksek viteste gidin.
3. Düzgün gaz verin ve hız sınırlarına uyun.
4. Motor freni kullanın.
5. Rölantide çalıştırmayın.
6. Yokuş aşağıda yuvarlanın, yokuş yukarıda düzgün gaz verin.
7. Motor ısıtıcısı kullanın.
8. Aracın bakımını düzenli yaptırın ve lastik basıncını kontrol edin.
9. Hava veya yuvarlanma direncini artıran şeyleri kaldırın.

Adımlardan bazıları ağır bir araçla özellikle önemlidir. Çok ileride bir trafik ışığının kırmızıya döndüğünü görürseniz gazı erken bırakın ve aracın yuvarlanmasına izin verin. Frenleyerek kaybettiğiniz her hızın bedelini yakıtla ödemişsinizdir. Uzun bir yokuş yukarıda, hızı korumak için zorlamak yerine hızın düşmesini kabul etmek çoğu zaman daha kârlıdır.

Hız, hava direnci ve lastikler

Ne kadar hızlı giderseniz o kadar fazla yakıt harcanır ve tüketim her 10 km/h için belirgin şekilde artar. Bunun başlıca nedeni, hızla birlikte büyük ölçüde artan ve kırsal yol hızlarında bir kamyonun tüketiminin ardındaki en büyük etkenlerden biri olan hava direncidir (luftmotstånd). Doğru ayarlanmış rüzgâr deflektörleri ve spoylerler hava direncini azaltır.

Lastiklerde doğru hava basıncı, yakıt tasarrufunun en basit yollarından biridir. Yanlış basınç yuvarlanma direncini (rullmotstånd) artırır, lastikleri düzensiz aşındırır ve yol tutuşunu kötüleştirir.

Rölantiyi de düşünün. Birçok belediyenin bir motorun ne kadar süre rölantide çalışabileceğine dair yerel kuralları vardır ve kurallar belediyeler arasında farklılık gösterir. Araç kullandığınız yerde neyin geçerli olduğunu kontrol edin.

Frenler, motor freni ve retarder

Ağır bir aracın, fren yaptığınızda ele alınması gereken büyük miktarda hareket enerjisi vardır.

• Servis freni (färdbroms) (tekerleklerdeki sürtünmeli frenler) güçlüdür ama uzun süreli kullanımda ısınır. Frenler çok ısınırsa etkilerini kaybeder. Buna fren zayıflaması (fading) denir.
• Motor freni ve retarder (yardımcı fren, tillsatsbroms), sürtünmeli frenler kullanılmadan aracı uzun süre frenleyebilir veya yokuş aşağıda sabit hızı koruyabilir.

Bu nedenle uzun ve dik bir yokuş aşağıda daha düşük bir vites seçmeli ve hızı motor freninin veya retarderin korumasına izin vermelisiniz. Yine de servis frenini kullanmanız gerekiyorsa, frenlerin soğumaya vakti olması için sürekli hafif fren yapmak yerine aralıklarla kuvvetli fren yapmak daha iyidir. Böylece hızla durmanız gerekirse tam fren etkiniz kalır.

Bir retarder hız düştükçe etkisini kaybeder ve normalde aracı tamamen durduramaz. Frenlemenin son kısmını servis freniyle yaparsınız. Çok kaygan yolda güçlü retarder konusunda dikkatli olmalısınız, çünkü yalnızca tahrik tekerleklerini frenler.

Güvenlik sistemleri

AB'nin genel araç güvenliğine ilişkin yönetmeliği ((EU) 2019/2144), yeni otobüslerin ve ağır kamyonların birkaç gelişmiş sisteme sahip olmasını şart koşar (artikel 9):

• Şeritten ayrılma uyarı sistemi.
• Olası bir çarpışmayı algılayıp frenleri otomatik olarak devreye sokabilen gelişmiş acil fren sistemi (AEBS).
• Aracın önündeki veya kaldırım tarafındaki yayaları ve bisikletlileri algılayan ve sürücüyü uyaran sistemler.
• Araçlar, sürücünün önündeki ve yanındaki kör noktaları azaltacak şekilde tasarlanmalıdır.

Ayrıca tüm yeni motorlu taşıtlarda diğerlerinin yanı sıra akıllı hız desteği (ISA) ve sürücü yorgunluğuna karşı uyaran bir sistem bulunmalıdır (artikel 6). Yorgunluk uyarıcısı, araçtan gelen sinyalleri analiz ederek dikkatinizi değerlendirir. Sistemler bir destektir, ancak asla kendi dikkatinizin veya mola ve dinlenme kurallarının yerini tutmaz.

Yük ve yolcular

Verimli sürüş, taşıdığınız şeyle de ilgilidir.

Yük: Yük, ileri yönde ağırlığının 0,8 katına, geri ve yana doğru 0,5 katına dayanacak şekilde sabitlenmelidir (TSFS 2017:25 7 §). İyi yerleştirilmiş ve iyi sabitlenmiş bir yük aracı daha dengeli ve kullanımı daha kolay hale getirir. Ağırlık merkezini alçakta ve orta çizgiye yakın yerleştirin ve yükün dingiller arasında nasıl dağıldığını düşünün.

Yolcular: Yumuşak hızlanma ve frenlemeler ile yolda iyi bir konum, yolcuların konforu ve güvenliği için temeldir (direktiv 2022/2561 bilaga I, punkt 1.6). Ayakta duran yolcular sarsıntılara ve yanal kuvvetlere karşı özellikle savunmasızdır.

Unutmayın

• Dizel motor düşük devirde ve yüksek yükte en verimlidir. Erken vites yükseltin.
• Öngörülü sürün, mümkün olduğunda yuvarlanın ve rölantiden kaçının.
• Hız ve hava direnci tüketimi çok etkiler. Lastiklerde doğru hava basıncı yakıt tasarrufu sağlar.
• Servis freninin aşırı ısınmaması için uzun yokuş aşağılarda motor freni veya retarder kullanın.
• Retarder aracı tamamen durduramaz.
• Yeni ağır araçlarda şerit uyarısı, acil fren sistemi ve yayaları ve bisikletlileri algılayan sistemler vardır.
• Güvenlik sistemleri bir destektir, dikkatinizin yerini tutmaz.