کاتەکانی لێخوڕین و پشوو

ماندوویی یەکێکە لە گەورەترین مەترسییەکان بۆ شوفێرانی پیشەیی. بۆیە یەکێتیی ئەورووپا یاسای هاوبەشی هەیە دەربارەی ئەوەی چەند دەتوانیت لێ بخوڕیت و چەند دەبێت پشوو بدەیت. یاساکان لە ڕێسانامەی (EG) nr 561/2006 دا هەن، کە چەند جارێک گۆڕاوە، لە نێوانیاندا بە ڕێسانامەی (EU) 2020/1054. لەم بەشەدا یاساکان ڕوون دەکەینەوە وەک بۆ گواستنەوەی کاڵا بە بارهەڵگر دەگونجێن.

کێ دەگرێتەوە؟

یاساکان ئەو گواستنەوانەی کاڵا دەگرنەوە کە زۆرترین کێشی ڕێگەپێدراوی ئامرازەکە، لەگەڵ پاشکۆ یان نیمچە پاشکۆدا، لە 3,5 تۆن تێدەپەڕێت (ماددەی 2.1 a). لە 1ی تەممووزی 2026 ـەوە هەروەها لە گواستنەوەی نێودەوڵەتیی کاڵا و گواستنەوەی ناوخۆیی لەلایەن گواستەرەوەی بیانی (cabotage) بە ئامرازی سەرووی 2,5 تۆن لەگەڵ پاشکۆدا دەگونجێن (ماددەی 2.1 aa). بۆ ئەم ئامرازە سووکترانە تاکۆگرافی زیرەکی (smart färdskrivare) وەشانی 2 پێویستە. ئامرازە قورسەکان ماوەی گواستنەوەی تایبەتی خۆیان هەیە بۆ گۆڕین بۆ وەشانی 2. گواستنەوە نیشتمانییەکانی ناو سوید بە ئامرازی نێوان 2,5 و 3,5 تۆن یاساکانی یەکێتیی ئەورووپا نایانگرێتەوە.

هەندێک گواستنەوە بەدەرکراون، بەڵام وا دابنێ کە یاساکان تۆ دەگرنەوە کاتێک بارهەڵگری قورس لێ دەخوڕیت.

هەفتەیەک و ماوەیەکی لێخوڕین

هەفتەیەک لە دووشەممە کاتژمێر 00.00 تا یەکشەممە کاتژمێر 24.00 دەژمێردرێت (ماددەی 4 i). کاتی لێخوڕینی ڕۆژانە هەموو کاتی لێخوڕینە لە نێوان کۆتایی پشوویەکی ڕۆژانە و سەرەتای پشووی ڕۆژانە یان هەفتانەی دواتردا (ماددەی 4 k).

کاتی لێخوڕین

• لە ڕۆژێکدا: زۆرترین 9 کاتژمێر. دوو جار لە هەفتەیەکدا دەتوانیت درێژی بکەیتەوە بۆ 10 کاتژمێر (ماددەی 6.1).
• لە هەفتەیەکدا: زۆرترین 56 کاتژمێر (ماددەی 6.2).
• لە دوو هەفتەی بە دوای یەکدا: بە کۆی گشتی زۆرترین 90 کاتژمێر (ماددەی 6.3).

نموونە: ئەگەر ئەم هەفتەیە 56 کاتژمێر لێت خوڕیبێت، هەفتەی داهاتوو دەتوانیت زۆرترین 34 کاتژمێر لێ بخوڕیت، چونکە 90 − 56 = 34.

پشووی کورت

دوای 4 کاتژمێر و 30 خولەک لێخوڕینی کۆکراوە دەبێت پشوویەکی کورتی (rast) بەلایەنی کەمەوە 45 خولەک وەربگریت، مەگەر دەست بە پشوویەک بکەیت (ماددەی 7).

پشووە کورتەکە دەتوانرێت بکرێتە دوو بەش:

1. یەکەم بەلایەنی کەمەوە 15 خولەک،
2. پاشان بەلایەنی کەمەوە 30 خولەک.

ڕیزبەندییەکە گرنگە. ئەگەر یەکەم جار 30 خولەک و پاشان 15 خولەک وەربگریت، مەرجی پشووی کورت بۆ گواستنەوەی کاڵا پڕ نەکراوەتەوە. کاتێک پشوویەکی کورتی پەسەندکراوت وەرگرت، ماوەیەکی نوێی لێخوڕین دەست پێ دەکات.

پشووە کورتەکە کاتی خۆتە. نابێت لە ماوەی پشووە کورتەکەدا بار بکەیت، دابگریت یان سووتەمەنی تێبکەیت. ئەمە وەک کاری تر (annat arbete) هەژمار دەکرێت.

پشووی ڕۆژانە

پشووی ڕۆژانەی ئاسایی (dygnsvila) بەلایەنی کەمەوە 11 کاتژمێری بەردەوامە (ماددەی 4 g). لە ناو هەر ماوەیەکی 24 کاتژمێرییدا دوای کۆتایی پشووی پێشوو دەبێت پشوویەکی ڕۆژانەی نوێت وەرگرتبێت (ماددەی 8.2).

دەتوانیت پشووی ڕۆژانەی ئاسایی دابەش بکەیت بۆ دوو ماوە: یەکەم بەلایەنی کەمەوە 3 کاتژمێر و پاشان بەلایەنی کەمەوە 9 کاتژمێر. بە کۆی گشتی دەبێتە بەلایەنی کەمەوە 12 کاتژمێر.

هەروەها دەتوانیت پشووی ڕۆژانەی کورتکراوە ی بەلایەنی کەمەوە 9 کاتژمێر وەربگریت، بەڵام زۆرترین سێ جار لە نێوان دوو پشووی هەفتانەدا (ماددەی 8.4). پشووی ڕۆژانەی کورتکراوە پێویست ناکات قەرەبوو بکرێتەوە.

ئەگەر دوو شوفێر لە هەمان ئۆتۆمبێلدا بن (چەند شوفێرە (multibemanning))، هەر یەکەیان دەبێت لە ماوەی 30 کاتژمێردا دوای پشووی پێشوو پشوویەکی ڕۆژانەی نوێی بەلایەنی کەمەوە 9 کاتژمێری وەرگرتبێت (ماددەی 8.5). لە ماوەی یەکەم کاتژمێردا ئارەزوومەندانەیە کە شوفێرەکەی تر ئامادە بێت.

پشووی هەفتانە

پشووی هەفتانەی ئاسایی (normal veckovila) بەلایەنی کەمەوە 45 کاتژمێری بەردەوامە. پشووی هەفتانەی کورتکراوە بەلایەنی کەمەوە 24 کاتژمێری بەردەوامە (ماددەی 4 h).

• پشووی هەفتانە دەبێت لە دوایین کاتدا دوای شەش ماوەی 24 کاتژمێری لە کۆتایی پشووی هەفتانەی پێشووەوە دەست پێ بکات (ماددەی 8.6).
• لە ماوەی دوو هەفتەی بە دوای یەکدا دەبێت بەلایەنی کەمەوە دوو پشووی هەفتانەی ئاسایی، یان یەکی ئاسایی و یەکی کورتکراوە وەربگریت. لە گواستنەوەی نێودەوڵەتیی کاڵادا دەتوانیت دوو پشووی هەفتانەی کورتکراوە بە دوای یەکدا لە دەرەوەی وڵاتی دامەزراندن وەربگریت، ئەگەر قەرەبوو بکرێنەوە و دوو پشووی هەفتانەی ئاسایی بە دوایاندا بێن (ماددەی 8.6).
• پشووی هەفتانەی کورتکراوە دەبێت قەرەبوو بکرێتەوە. جیاوازییەکە دەبێت وەک پشوویەکی بەردەوام وەربگیرێت، لەگەڵ پشوویەکی تری بەلایەنی کەمەوە 9 کاتژمێری، پێش کۆتایی هەفتەی سێیەم دوای ئەو هەفتەیەی پشووە کورتکراوەکەت وەرگرت.

نموونە: پشوویەکی هەفتانەی کورتکراوەی 30 کاتژمێرت وەرگرت. ئەو کاتە دەبێت بە 45 − 30 = 15 کاتژمێر قەرەبووی بکەیتەوە.

لە کوێ دەتوانیت پشوو بدەیت؟

پشووی ڕۆژانە و پشووی هەفتانەی کورتکراوە دەتوانیت لە ناو بارهەڵگرەکەدا وەربگریت ئەگەر شوێنێکی گونجاوی خەوتنی هەبێت و وەستابێت. پشووی هەفتانەی ئاسایی و پشوویەکی هەفتانەی زیاتر لە 45 کاتژمێر کە وەک قەرەبوو وەردەگیرێت نابێت لە ناو ئامرازەکەدا وەربگیرێت. دەبێت لە شوێنی مانەوەی (inkvartering) گونجاودا وەربگیرێت، و خاوەنکار تێچووەکەی دەدات (ماددەی 8.8).

کۆمپانیای گواستنەوە هەروەها دەبێت کارەکە بە شێوەیەک پلان بۆ دابنێت کە بتوانیت بگەڕێیتەوە ماڵەوە، یان بۆ شوێنی کاری خاوەنکار، بەلایەنی کەمەوە جارێک لە هەر ماوەیەکی چوار هەفتەی بە دوای یەکدا (ماددەی 8.8a).

کەشتی و شەمەندەفەر

ئەگەر لەگەڵ بارهەڵگرەکەدا لەسەر کەشتییەکی گواستنەوە (färja) یان شەمەندەفەرێک بیت، دەتوانیت پشووی ڕۆژانەی ئاسایی یان پشووی هەفتانەی کورتکراوە زۆرترین دوو جار بپچڕێنیت، و پچڕانەکان بە کۆی گشتی نابێت لە یەک کاتژمێر تێپەڕن. دەبێت لە ماوەی پشووەکەدا دەستت بە ژووری خەوتن (sovhytt)، تەختی خەوتن یان شوێنی ڕاکشان بگات (ماددەی 9.1). پشووی هەفتانەی ئاسایی دەتوانرێت بە هەمان شێوە بپچڕێنرێت ئەگەر گەشتی کەشتی یان شەمەندەفەرەکە بەلایەنی کەمەوە 8 کاتژمێر بخایەنێت و دەستت بە ژووری خەوتن بگات.

کاتێک شتێکی چاوەڕواننەکراو ڕوو دەدات

ئەگەر لەگەڵ سەلامەتیی هاتوچۆدا بگونجێت، دەتوانیت بەو ڕادەیەی پێویستە لە یاساکان لابدەیت بۆ گەیشتن بە شوێنێکی گونجاوی ڕاوەستان (uppställningsplats) (ماددەی 12). ئەو کاتە دەبێت هۆکارەکە بنووسیت، بۆ نموونە لەسەر چاپکراوێکی تاکۆگراف، لە دوایین کاتدا لەو شوێنی ڕاوەستانەی دەگەیتە ئەوێ.

لە حاڵەتی بەدەرکراودا هەروەها دەتوانیت تا یەک کاتژمێر زیادە لێ بخوڕیت بۆ گەیشتن بە شوێنی کاری خاوەنکار یان ماڵەکەت بۆ دەستپێکردنی پشووی هەفتانە. ئەگەر دەتەوێت پشووی هەفتانەی ئاسایی وەربگریت، دەتوانیت تا دوو کاتژمێر زیادە لێ بخوڕیت، ئەگەر ڕاستەوخۆ پێشتر پشوویەکی کورتی بەردەوامی 30 خولەکی وەربگریت (ماددەی 12). ئەمە نابێت ببێتە خوو.

کاتی کار شتێکی ترە

کاتەکانی لێخوڕین و پشوو باس لە لێخوڕین و پشوو دەکەن. کۆی کاتی کار (arbetstid) لە یاسای (2005:395) دەربارەی کاتی کار لە هەندێک کاری گواستنەوەی ڕێگادا (lag om arbetstid vid visst vägtransportarbete) ڕێک خراوە. کاتی کار دەتوانێت لە هەفتەیەکی تاکدا زۆرترین 60 کاتژمێر بێت و بە تێکڕایی لە ماوەی چوار مانگدا زۆرترین 48 کاتژمێر لە هەفتەیەکدا. زانیاریی زیاتر لەسەر ئەمە لە بەشی YKB دەربارەی کاتی کار و پشوودا هەیە.

ماندوویی لە پێش یاساکانەوەیە

کاتەکانی لێخوڕین و پشوو سنووری زۆرترینن. هەرگیز نابێت لێ بخوڕیت ئەگەر هێندە ماندوو بیت کە نەتوانیت بە سەلامەتی لێ بخوڕیت (ڕێسانامەی هاتوچۆ (trafikförordningen) 3 kap. 1 §)، تەنانەت ئەگەر کاتی لێخوڕینت مابێت.

لەبیرت بێت

• زۆرترین 9 کاتژمێر لێخوڕین لە ڕۆژێکدا، 10 کاتژمێر دوو جار لە هەفتەیەکدا.
• زۆرترین 56 کاتژمێر لە هەفتەیەکدا و 90 کاتژمێر لە دوو هەفتەدا.
• پشووی کورت دوای 4,5 کاتژمێر: بەلایەنی کەمەوە 45 خولەک، یان یەکەم 15 و پاشان 30 خولەک.
• پشووی ڕۆژانەی ئاسایی 11 کاتژمێر، دابەشکراو 3 + 9 کاتژمێر، کورتکراوە بەلایەنی کەمەوە 9 کاتژمێر زۆرترین سێ جار.
• پشووی هەفتانەی ئاسایی 45 کاتژمێر، کورتکراوە بەلایەنی کەمەوە 24 کاتژمێر کە دەبێت قەرەبوو بکرێتەوە.
• پشووی هەفتانە دەبێت لە دوایین کاتدا دوای شەش ماوەی 24 کاتژمێری دەست پێ بکات.
• پشووی هەفتانەی ئاسایی نابێت لە ناو بارهەڵگرەکەدا وەربگیرێت.
• یاساکان سنوورن، نەک ئامانج. ئەگەر ماندوویت دەبێت بوەستیت.