خێرایی و مەودا

خێرایی کاریگەری لەسەر نزیکەی هەموو شتێکی هاتوچۆ هەیە: چەند دەتوانیت ببینیت، چەند کاتت هەیە بۆ کاردانەوە، ئۆتۆمبێلەکە چەند دوور دەڕوات پێش ئەوەی بوەستێت و ئەگەر شتێک بە هەڵە بڕوات پێکدادانەکە چەند توند دەبێت. بۆیە ئەمە یەکێکە لە گرنگترین بەشەکانی هەموو تیۆرییەکە.

یاسا بنەڕەتییەکە: خێرایی بگونجێنە

تابلۆکە زۆرترین خێرایی ڕێگەپێدراو دیاری دەکات، نەک خێرایی پێشنیارکراو. خێرایی دەبێت هەمیشە بەپێی ئەوەی سەلامەتیی هاتوچۆ داوای دەکات بگونجێنرێت. هەرگیز نابێت لەوە بەرزتر بێت کە کۆنترۆڵی ئۆتۆمبێلەکە بپارێزیت و بتوانیت لەو مەودایەی دەتوانیت ببینیت و پێش هەر بەربەستێک کە دەتوانرێت پێشبینی بکرێت بوەستیت (ڕێسانامەی هاتوچۆ (trafikförordningen) 3 kap. 14 §).

ئەمە بۆ نموونە واتای ئەوەیە کە لە تاریکیدا دەبێت بتوانیت لەو مەودایەدا بوەستیت کە گڵۆپەکانی پێشەوە ڕووناکی دەکەنەوە، و پێش لووتکەیەکی شاراوە دەبێت بتوانیت بوەستیت ئەگەر ئۆتۆمبێلێک لە ئەو بەرەوە وەستابێت.

کەی دەبێت خێرایی بە تایبەتی نزم بێت

ڕێسانامەی هاتوچۆ چەند بارودۆخێک دەژمێرێت کە تێیاندا دەبێت خێرایییەکی بەس نزمت هەبێت (trafikförordningen 3 kap. 15 §). لە نێوانیاندا:

• لە ناو ناوچەی نیشتەجێبوون (tättbebyggt område)،
• کاتێک بینین بەهۆی ڕووناکی یان کەشوهەواوە کەم بووەتەوە،
• لە پەڕینەوەی پیادە و شوێنەکانی تر کە پیادە ڕێگا دەبڕن،
• لەو شوێنانەی هاتوچۆی بڕەر لەوانەیە هەبێت،
• لە پێچی توند و لە لووتکەی سەرەوژێردا کە بینین شاراوەیە،
• لە کاتی مەترسیی چاوتەڵخبوون (bländning)،
• لە بەیەکگەیشتن لەسەر ڕێگای تەسک،
• لە باری خلیسکی ڕێگادا،
• کاتێک لە پاسێک، ترامێک یان گواستنەوەی قوتابیان (skolskjuts) نزیک دەبیتەوە کە بۆ دابەزین و سواربوون وەستاوە،
• کاتێک لە منداڵ نزیک دەبیتەوە لەسەر یان لە تەنیشت ڕێگا،
• لە کاری ڕێگادا و لە کاتی تێپەڕین بە لای شوێنی ڕووداودا.

خێرایی زۆر نزم

هەروەها نابێت بێ هۆیەکی ڕەوا بە خێرایییەکی زیادەڕەوانە نزم لێ بخوڕیت یان لەناکاو بریک بگریت بە شێوەیەک کە ڕێگری لە ئەوانی تر بکەیت (trafikförordningen 3 kap. 16 §). کەواتە گونجاندنی خێرایی واتە هەڵبژاردنی خێرایی دروست بۆ بارودۆخەکە، نەک هەمیشە نزمترین.

سنوورەکانی خێرایی

ئەگەر هیچ تابلۆیەکی تر نەبێت ئەمانە دەگونجێن (trafikförordningen 3 kap. 17 §):

• 50 km/h لە ناو ناوچەی نیشتەجێبوون،
• 70 km/h لە دەرەوەی ناوچەی نیشتەجێبوون. ئەمە پێی دەوترێت خێرایی بنەڕەتی (bashastighet).

لە ناو ناوچەی نیشتەجێبووندا شارەوانی دەتوانێت بڕیار بدات کە سنوورەکە 30 یان 40 km/h بێت، و Trafikverket (بەڕێوەبەرایەتی گواستنەوەی سوید) دەتوانێت بڕیار بدات کە سنوورەکە لەسەر ڕێگایەک 80، 90، 100 یان 110 km/h بێت (trafikförordningen 3 kap. 17 §). سنوورەکانی تر لە ڕێسا ناوخۆییەکانی هاتوچۆدا (lokala trafikföreskrifter) بڕیاریان لەسەر دەدرێت: لەلایەن شارەوانییەوە لە ناو ناوچەی نیشتەجێبوون و لەسەر ئەو ڕێگایانەی شارەوانی لایەنی بەرپرسی ڕێگایە (väghållare)، و لەلایەن پارێزگاوە (länsstyrelsen) لەسەر ڕێگا گشتییەکانی دەرەوەی ناوچەی نیشتەجێبوون. بەپێی Trafikverket لە ساڵی 2008 ـەوە سنوورەکان دەتوانرێن بە هەموو دەیەکان لە نێوان 30 و 120 km/h دا دابنرێن. لەسەر ڕێگای خێرا (ئۆتۆبان) (motorväg) 110 km/h دەگونجێت ئەگەر شتێکی تر لەسەر تابلۆ نەبێت (trafikförordningen 9 kap. 1 §)، و لەسەر هەندێک بەش سنوورەکە بە تابلۆ 120 km/h ـە.

ئۆتۆمبێل لەگەڵ پاشکۆ

لەگەڵ پاشکۆ (släpvagn) خێرایی نزمتر دەگونجێت. یاساکان لە trafikförordningen 4 kap. 20 § دا هەن، کە لە 1ی دیسەمبەری 2026 دەقێکی نوێ وەردەگرێت (SFS 2026:1052). بۆ ئۆتۆمبێلێکی سەرنشین لەگەڵ یەک پاشکۆ، بەپێی دەقە نوێیەکە بە کورتی بەم شێوەیەیە:

• پاشکۆی بریکدار کە بریکەکانی لە بریکی سەرەکی (färdbroms) ی ئۆتۆمبێلەکەوە کار پێ دەکرێن: زۆرترین 80 km/h.
• پاشکۆ بە بریکی پاڵنان (påskjutsbroms) (بریکە باوەکەی پاشکۆی ئۆتۆمبێلی سەرنشین)، دەستەی ڕاکێشانی بێ جومگە و کێشی گشتی (totalvikt) ی زۆرترین 3,5 تۆن: زۆرترین 80 km/h.
• پاشکۆی بێ بریک کە کێشی گشتییەکەی، یان کێشی کارپێکردنی (tjänstevikt) ئەگەر بار نەکرابێت، زۆرترین نیوەی کێشی کارپێکردنی ئۆتۆمبێلەکە و زۆرترین 750 kg بێت: زۆرترین 80 km/h.
• پاشکۆکانی تر، بۆ نموونە پاشکۆیەکی بێ بریک کە لەوە قورسترە یان پاشکۆیەک بە دەستەی ڕاکێشانی جومگەدار: زۆرترین 40 km/h، ئەگەر کێشی ڕاستەقینەی (bruttovikt) پاشکۆکە (ئەوەی بەڕاستی دەیکێشێت) لە هی ئۆتۆمبێلەکە زیاتر نەبێت.
• لە حاڵەتەکانی تردا، بۆ نموونە کاتێک پاشکۆکە لە ئۆتۆمبێلەکە قورسترە: زۆرترین 30 km/h.

وەسفی Transportstyrelsen (دەستەی گواستنەوەی سوید) بۆ ئەو یاسایانەی پێش 1ی دیسەمبەر دەگونجێن هەمان سنوورەکانی 80 و 40 km/h بۆ پاشکۆی ئاسایی و کاراڤان دەدات. ئەگەر سنوورێکی نزمتر لەسەر تابلۆکە بێت، بێگومان ئەوە دەگونجێت.

بۆچی خێرایی ئەوەندە گرنگە

Trafikverket دەڵێت مەترسیی مردن بە 40 لە سەد کەم دەبێتەوە ئەگەر پێکدادانێک بە 80 km/h ڕوو بدات لە جیاتی 90 km/h. کەواتە جیاوازیی بچووک لە خێراییدا جیاوازیی گەورە لە ئەنجامدا دروست دەکات. لە هەمان کاتدا بە خێراتر لێخوڕین لە گەشتێکی ئاساییدا بە دەگمەن زیاتر لە خولەکێک دەگەڕێنیتەوە.

مەودای وەستان

مەودای وەستان (stoppsträcka) ئەو مەودایەیە کە ئۆتۆمبێلەکە لەو ساتەوەی مەترسییەک دەبینیت تا ئەو کاتەی ئۆتۆمبێلەکە دەوەستێت دەیبڕێت. لە دوو بەش پێکدێت:

• مەودای کاردانەوە (reaktionssträcka): ئەو مەودایەی دەیبڕیت پێش ئەوەی دەست بە بریکگرتن بکەیت. بە هەمان ڕێژەی خێرایی گەورە دەبێت. ئەگەر دوو هێندە خێرا لێ بخوڕیت، دوو هێندە درێژ دەبێت.
• مەودای بریک (bromssträcka): ئەو مەودایەیە لەو ساتەوەی بریک دەگرێت تا ئۆتۆمبێلەکە دەوەستێت. بە نزیکەیی لەگەڵ دووجای خێراییدا گەورە دەبێت. ئەگەر دوو هێندە خێرا لێ بخوڕیت، بە نزیکەیی چوار هێندە درێژ دەبێت.

Trafikverket ئەم نموونانە دەدات بۆ تایەی باش، باری ڕێگای باش و کەشوهەوای باش:

خێرایی	مەودای وەستان
30 km/h	نزیکەی 17 m
50 km/h	نزیکەی 35 m
70 km/h	نزیکەی 56 m
100 km/h	نزیکەی 97 m

بیر لەوە بکەرەوە کە خشتەکە لە کرداردا واتای چییە. ئەگەر منداڵێک 17 مەتر لە پێشتەوە ڕابکاتە دەرەوە، بە 30 km/h دەتوانیت بوەستیت. بە 50 km/h بەپێی Trafikverket لە هەمان مەودادا تەنانەت دەستت بە بریکگرتنیش نەکردووە، و بە 50 km/h بەر منداڵەکە دەکەویت.

مەودای وەستان بە شێوەیەکی بەرچاو درێژتر دەبێت بۆ نموونە بە تایەی ساو و سەهۆڵ لەسەر ڕێگا. هەروەها درێژتر دەبێت ئەگەر ماندوو، سەرنج-پەرت یان لەژێر کاریگەری بیت، چونکە کاتی کاردانەوە زیاد دەکات.

مەودا لەگەڵ ئامرازی پێشەوە

مەودا لەگەڵ ئامرازی پێشەوە دەبێت بە شێوەیەک بگونجێنرێت کە ئەگەر خێرایی کەم بکاتەوە یان بوەستێت مەترسیی لێدان نەبێت (trafikförordningen 3 kap. 2 §). یاساکە هیچ پێوانەیەکی جێگیر دیاری ناکات.

یاسای سێ چرکە

ڕێگایەکی سادە بۆ پشکنینی مەودا یاسای سێ چرکە (tresekundersregeln) ـە. شتێکی جێگیر لە تەنیشت ڕێگا هەڵبژێرە، بۆ نموونە تابلۆیەک. کاتێک ئۆتۆمبێلەکەی پێشەوە بە لایدا تێدەپەڕێت دەست بە ژماردن دەکەیت: "هەزار و یەک، هەزار و دوو، هەزار و سێ". ئەگەر پێش تەواوکردنی ژماردنەکە گەیشتیتە ئەو شتە، زۆر نزیکیت.

ئەم یاسایە یاسایەکی ئەزموونییە، نەک مەرجێکی یاسایی. سێ چرکە لە بارودۆخی باشدا بەسە. لە خلیسکان، باران، تاریکی یان کاتێک پاشکۆ ڕادەکێشیت پێویستت بە زۆر زیاتر هەیە.

کەسێک زۆر لێت نزیکە

ئەگەر ئۆتۆمبێلەکەی دواوە زۆر نزیک بێت، ناتوانیت زۆر شت بۆ ئەو شوفێرە بکەیت، بەڵام دەتوانیت پەراوێزی زیاتر بە خۆت بدەیت. مەودا لەگەڵ ئۆتۆمبێلی پێشەوە زیاد بکە، بۆ ئەوەی ئەگەر شتێک ڕووی دا بتوانیت نەرمتر بریک بگریت. ڕێ بدە بەوەی پەلەیەتی تێپەڕێت.

لەبیرت بێت

• تابلۆکە زۆرترین خێرایی ڕێگەپێدراو نیشان دەدات. دەبێت هەمیشە بتوانیت لەو مەودایەی دەیبینیت بوەستیت.
• 50 km/h لە ناوچەی نیشتەجێبوون و 70 km/h لە دەرەوەی، ئەگەر شتێکی تر لەسەر تابلۆ نەبێت.
• ئۆتۆمبێل لەگەڵ پاشکۆی بریکدار: زۆرترین 80 km/h. لەگەڵ پاشکۆی بێ بریک سنوورەکە (80، 40 یان 30 km/h) بەندە بە کێشی پاشکۆکەوە.
• مەودای بریک بە نزیکەیی لەگەڵ دووجای خێراییدا گەورە دەبێت: خێرایی دوو هێندە مەودای بریکی چوار هێندە دەدات.
• مەودای وەستان لە 50 km/h دا بە نزیکەیی دوو هێندەی 30 km/h ـە.
• بەلایەنی کەمەوە سێ چرکە مەودا بپارێزە، و زیاتر لە باری خراپی ڕێگادا.