تاریکی، خلیسکان، کەشوهەوا و ڕووداوەکان

لە سوید بەشێکی گەورەی ساڵ لە تاریکی، سەرما و کەشوهەوای تەڕدا لێ دەخوڕین. ئەمە داواکاریی جیاوازی هەیە لە ڕۆژێکی هاوینی خۆرەتاو. ئەم بەشە باس لە بینین و ببینرێیت، لە باری ڕێگا و ئاژەڵی کێوی، و لەوەی ئەگەر ڕووداوێک ڕووی دا چی دەکەیت دەکات.

ڕووناکی

کاتێک لەسەر ڕێگا لێ دەخوڕیت، گڵۆپ و پڕۆژێکتەرە دیاریکراوەکانی ئۆتۆمبێلەکە دەبێت داگیرسابن (ڕێسانامەی هاتوچۆ (trafikförordningen) 3 kap. 68 §). لە ڕووناکیی ڕۆژدا گڵۆپی ڕۆژ (varselljus) بەسە. لە تاریکی، ئێوارە، بەرەبەیان و کەشوهەوای خراپدا گڵۆپی نزم و گڵۆپەکانی دواوە دەبێت داگیرسابن. زۆر ئۆتۆمبێل بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دایاندەگیرسێنن، بەڵام نەک هەموویان، بۆیە خۆت بیپشکنە.

ئامرازی بزوێنەردار دەبێت بە گڵۆپی نزم (halvljus) لێ بخوڕدرێن مەگەر یاساکانی گڵۆپی بەرز، گڵۆپی تەم یان ڕووناکیی تر بگونجێن (trafikförordningen 3 kap. 69 §).

گڵۆپی بەرز

کاتێک گڵۆپی نزم بەس نییە بۆ ئەوەی بە سەلامەتی بەو خێرایییەی هەتە لێ بخوڕیت، گڵۆپی بەرز (helljus) بەکار بهێنە. نابێت گڵۆپی بەرز بەکار بهێنیت (trafikförordningen 3 kap. 70 §):

• کاتێک ڕێگاکە بە بەسی ڕووناک کراوەتەوە،
• هێندە نزیک لە ئامرازێکی بەرامبەر کە شوفێرەکەی چاوی تەڵخ ببێت،
• لە مەودایەکی کورت لە دواوەی ئامرازێکی ترەوە.

لە کاتی بەیەکگەیشتندا لە کاتی خۆیدا گڵۆپەکە نزم بکەرەوە، و ڕاستەوخۆ دوای بەیەکگەیشتنەکە دووبارە گڵۆپی بەرز داگیرسێنەرەوە.

گڵۆپی تەم

لە تەم و لە بارانی توند یان بەفربارینی زۆردا دەتوانیت لە جیاتی گڵۆپی نزم گڵۆپی تەم (dimljus) بەکار بهێنیت، بەڵام نەک لە هەمان کاتدا (trafikförordningen 3 kap. 71 §). گڵۆپی تەمی دواوە (dimbakljus) تەنها لە تەم، باران و بەفری زۆر یان بینینی خراپی هاوشێوەدا دەتوانرێت بەکار بهێنرێت (trafikförordningen 3 kap. 72 §). بە توندی ڕووناکی دەدات و لەوانەیە چاوی ئەوەی لە دواوەوە لێ دەخوڕێت تەڵخ بکات، بۆیە کاتێک بینین باشتر بوو بیکوژێنەرەوە.

تاریکی

لە تاریکیدا تەنها هێندە دوور دەبینیت کە پڕۆژێکتەرەکان دەگەن. مەرجی ئەوەی بتوانیت لەو مەودایەی دەیبینیت بوەستیت هێشتا دەگونجێت (trafikförordningen 3 kap. 14 §). بە گڵۆپی نزم ڕووناکییەکە زۆر دوور ناگات، و پیادەیەکی جل-تۆخ بەپێی Trafikverket (بەڕێوەبەرایەتی گواستنەوەی سوید) تەنها لە مەودای 20–30 مەترەوە دەبینرێت. ئەمە کورترە لە مەودای وەستان لە 70 km/h دا.

ئەگەر ئۆتۆمبێلێکی بەرامبەر چاوت تەڵخ بکات:

• خێرایی کەم بکەرەوە.
• سەیری لێواری ڕاستی ڕێگاکە بکە لە جیاتی ئەوەی ڕاستەوخۆ سەیری ناو ڕووناکییەکە بکەیت.
• ئامادە بە بوەستیت ئەگەر نەبینیت.

پڕۆژێکتەر و شووشەی پیس بینین زۆر خراپ دەکەن. لە ماوەی زستاندا بە شێوەیەکی ڕێکوپێک پاکیان بکەرەوە.

خلیسکان

سەهۆڵی ڕەش

سەهۆڵی ڕەش (svarthalka)، کە پێی دەوترێت blixthalka ـیش، زۆر فریودەرە چونکە زۆرجار نابینرێت. دەتوانێت دروست ببێت کاتێک ڕووی ڕێگا سارد و شێدارە لە پلەی گەرمیی نزیک سفردا، بە تایبەتی درەنگانی شەو و بەیانیانی زوو. ڕووی ڕێگا لەوانەیە لە خوار سفرەوە بێت لە کاتێکدا هەوا هێشتا لە سەرووی سفرەوەیە. بەپێی Trafikverket پرد، پردی سەرڕێگا (viadukter)، شوێنەکانی نزیک ئاو و بەشە سێبەرەکان بە تایبەتی لە مەترسیدان.

جۆرەکانی تری خلیسکان

• خلیسکانی قیرەو (frosthalka) دروست دەبێت کاتێک شێ لەسەر ڕێگایەکی بێ بەفر دەیبەستێت، زۆرجار لە بەرەبەیاندا دوای شەوێکی سارد و ساماڵ.
• خلیسکانی سەهۆڵ (ishalka) لە بارانی ژێر-سارد یان بارانێکەوە دێت کە کاتێک دەگاتە ڕێگا ساردەکە دەیبەستێت.
• خلیسکانی پەڵە-پەڵە (fläckvis halka) دەتوانێت دروست ببێت کاتێک ئاوی تواوە لە شەودا دەیبەستێت.
• خلیسکانی بەفر (snöhalka): تەنانەت بەفرێکی کەمیش دەتوانێت ڕێگاکە خلیسک بکات.

چۆن لە باری خلیسکی ڕێگادا لێ دەخوڕیت

• خێرایی کەم بکەرەوە و مەودایەکی درێژتر لەگەڵ ئامرازی پێشەوەت بپارێزە.
• بە نەرمی بریک بگرە، گاز بدە و سوکان بگێڕە. جووڵەی لەناکاو وا دەکات تایەکان گرتنی ڕێگا لەدەست بدەن.
• وا دابنێ کە خلیسکان دەتوانێت لەناکاو بێت، بۆ نموونە لەسەر پردێک دوای بەشێکی وشک.
• ئەگەر ئۆتۆمبێلەکە ABS ی هەبێت، دەتوانیت بە توندی بریک بگریت و لە هەمان کاتدا بە دەوری بەربەستێکدا سوکان بگێڕیت. کاتێک پێدالەکە دەلەرزێت بریکەکە بەر مەدە.
• ئەگەر تایەی هاوینەت هەیە و باری زستانەی ڕێگا (vinterväglag) هەیە: ئۆتۆمبێلەکە بە وەستاوی بهێڵەرەوە.

تایەی زستانە لە 1ی دیسەمبەر–31ی مارسدا پێویستە کاتێک باری زستانەی ڕێگا هەیە (trafikförordningen 4 kap. 18 a §). زانیاریی زیاتر دەربارەی تایە لە بەشی ئۆتۆمبێلدا هەیە.

باران و خلیسکانی سەر ئاو

لەسەر ڕێگای تەڕ گرتنی ڕێگا خراپتر دەبێت و مەودای وەستان درێژتر دەبێت. ئەگەر ئاو لە شوێنی تایەکاندا وەستابێت، تایەکان دەتوانن دەست بکەن بە خلیسکان لەسەر ئاوەکە. ئەمە پێی دەوترێت خلیسکانی سەر ئاو (vattenplaning)، و ئەو کاتە نە دەتوانیت سوکان بگێڕیت و نە بریک بگریت. مەترسییەکە لەگەڵ خێرایی و تایەی ساودا زیاد دەکات. ئەگەر هەست بکەیت سوکانەکە سووک بووە: بە وریایی گازەکە بەر بدە و سوکانەکە ڕاست ڕابگرە تا تایەکان دووبارە ڕێگا دەگرنەوە.

ئاژەڵی کێوی

دەتوانیت بە درێژایی ساڵ لەسەر ڕێگا تووشی ئاژەڵی کێوی و ئاسکی باکووری (ren) ببیت، بەڵام بەپێی Trafikverket مەترسییەکە لە بەهاردا گەورەترە، کاتێک گوێرەکەکانی ساڵی ڕابردوو دەردەکرێن، و لە پاییزدا، کاتێک مامزی گەورە (ئێلک) و ئاژەڵی کێویی تر زیاتر دەجووڵێن. لە بەرەبەیان و ئێوارەدا بە تایبەتی ئاگادار بە. ئەگەر ئاژەڵێک ببینیت، لەوانەیە ئاژەڵی زیاتر بەدوایدا بێن.

دوای ڕووداوی ئاژەڵی کێوی

• پەیوەندی بە 112 ـەوە بکە و ڕووداوەکە ڕابگەیەنە. ئەمە دەگونجێت تەنانەت ئەگەر دڵنیا نەبیت ئاژەڵەکە بریندار بووە.
• سێگۆشەی ئاگادارکردنەوە (varningstriangel) دابنێ.
• ئەو شوێنە نیشانە بکە کە ئاژەڵەکەی لێ ون بوو، بە پەڕەی نیشانەکردنی ڕووداوی ئاژەڵی کێوی (viltolycksremsa) ئەگەر هەتە، بۆ ئەوەی ڕاوچییەکی گەڕان (eftersöksjägare) بتوانێت شوێنەکە بدۆزێتەوە. شوێنەکە نیشانە بکە تەنانەت ئەگەر ئاژەڵەکە مردبێت.
• ئەگەر بەر بەرازی کێوی، ورچ، وەشەق (lo) یان گورگ کەوتیت: نزیکەی 200 مەتر بەردەوام بە پێش ئەوەی بوەستیت، شوێنەکە نیشانە بکە و ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پۆلیسەوە بکە. ئاژەڵەکان لەوانەیە مەترسیدار بن. ئەنجومەنی نیشتمانیی ڕووداوی ئاژەڵی کێوی (Nationella viltolycksrådet) دەڵێت ئەو کاتە پەڕەی نیشانەکردنەکە نزیکەی 100 مەتر لە شوێنی ڕووداوەکەوە دادەنرێت.
• هەرگیز هەوڵ مەدە خۆت بەدوای ئاژەڵێکی برینداردا بگەڕێیت. ئازاری ئاژەڵەکە لەوانەیە خراپتر ببێت. گەڕانەکە لەلایەن ڕاوچییەکانەوە لەگەڵ سەگی گەڕاندا ئەنجام دەدرێت.

ئەگەر ئۆتۆمبێلەکەت وەستا

ئەگەر ئۆتۆمبێلەکە لەسەر ڕێگایەک بوەستێت کە سنووری خێرایی زیاتر لە 50 km/h ـە و وەستان ڕێگەپێدراو نییە، دەبێت سێگۆشەی ئاگادارکردنەوە دابنێیت (trafikförordningen 3 kap. 57 §). ئامۆژگاریی Trafikverket ئاگادار بکەرەوە، جێی بهێڵە، هەواڵ بدە (varna, lämna, larma) ـە: گڵۆپی ئاگادارکردنەوە (varningsblinkers) دابگیرسێنە و سێگۆشەکە بەلایەنی کەمەوە 100 مەتر لە دواوەی ئۆتۆمبێلەکە دابنێ، لە ڕێگاکە دوور بکەوەرەوە و باشتر وایە لە پشت پەرژینەکەوە بوەستیت، پەیوەندی بە ئۆتۆمبێلی ڕاکێشانەوە بکە و لە کاتی مەترسی لەسەر ژیان بە 112.

لە کاتی ڕووداوێکی هاتوچۆدا

ئەرکەکانت

ئەگەر لە ڕووداوێکی هاتوچۆدا بەشدار بوویت، جا هەڵەی تۆ بووبێت یان نا، دەبێت لە شوێنەکەدا بمێنیتەوە. دەبێت بەپێی توانات یارمەتیی برینداران بدەیت و بەشداری بکەیت لەوەی ڕووداوەکە بە شێوەیەکی ژیرانە داوای دەکات. ئەگەر کەسێک کە بەشدار بووە یان موڵکەکەی زیانی پێ گەیشتووە داوای بکات، دەبێت ناو و ناونیشانت بڵێیت و بگێڕیتەوە چی ڕوویداوە (trafikförordningen 2 kap. 8 §).

ئەوەی لە شوێنی ڕووداوەکە دەڕوات و بەوە خۆی لە ئەرکەکانی دەدزێتەوە دەتوانرێت بە ڕاکردن لە شوێنی ڕووداو (smitning) سزا بدرێت بە غەرامە یان زیندان بۆ زۆرترین شەش مانگ، یان لە حاڵەتی گراندا زیندان بۆ زۆرترین یەک ساڵ (یاسای سزای هەندێک تاوانی هاتوچۆ (lagen om straff för vissa trafikbrott) 5 §).

شوێنەکە سەلامەت بکە

1. لە مەودایەکی سەلامەتدا بوەستە و گڵۆپی ئاگادارکردنەوە دابگیرسێنە.
2. سێگۆشەی ئاگادارکردنەوە دابنێ بۆ ئەوەی ئەوانی تر لە کاتی خۆیدا ئاگادار بکرێنەوە.
3. پەیوەندی بە 112 ـەوە بکە. بڵێ لە کوێیت، چی ڕوویداوە و چەند کەس بریندارن.

فریاگوزاریی سەرەتایی بەپێی L-ABC

بەم ڕیزبەندییە کار بکە، کە ئەوەی خێراتر هەڕەشە لە ژیان دەکات یەکەم دێت:

• L – باری هەڕەشە لە ژیان (Livsfarligt läge): ئایا مەترسیی ڕووداوی زیاتر، ئاگر یان هاتوچۆ هەیە؟ بریندارەکە تەنها ئەگەر پێویست بوو بجووڵێنە.
• A – ڕێڕەوی هەوا (Andningsväg): دڵنیا بەرەوە کە ڕێڕەوی هەوا کراوەیە.
• B – هەناسەدان (Andning): ئایا کەسەکە بە شێوەیەکی ئاسایی هەناسە دەدات؟
• C – سووڕی خوێن و خوێنبەربوون (Cirkulation och blödning): خوێنبەربوونی گەورە ڕابگرە.

بێهۆش بەڵام بە شێوەیەکی ئاسایی هەناسە دەدات: کەسەکە لە باری لاتەنیشتی جێگیر (stabilt sidoläge) دابنێ و سەری بەرەو دواوە بچەمێنەوە بۆ ئەوەی ڕێڕەوی هەوا کراوە بمێنێتەوە. بمێنەوە تا یارمەتی دێت.

بێهۆش و بە شێوەیەکی ئاسایی هەناسە نادات: ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە 112 ـەوە بکە و وا دابنێ کە وەستانی دڵە. فریاگوزاریی دڵ و سی (HLR) بدە بە 30 پەستانی سنگ و 2 هەناسەپێدان بە دوای یەکدا. ئامێری شۆکی دڵ (hjärtstartare) بەکار بهێنە ئەگەر هەبێت.

خوێنبەربوونی گەورە: بە باسکی ڕاست ڕاستەوخۆ بە توندی پەستان بخە سەر برینەکە و پەستانەکە ڕابگرە تا کارمەندانی تەندروستی داوات لێ دەکەن بەری بدەیت. ئەو شتانەی لە برینەکەدا چەقیون دەرمەهێنە. ڕێ بدە بریندارەکە پاڵ بکەوێت و گەرمی ڕابگرە.

لەبیرت بێت

• گڵۆپی نزم یاسا بنەڕەتییەکەیە. لە بەیەکگەیشتن و لە دواوەی ئامرازەکانی ترەوە لە کاتی خۆیدا گڵۆپەکە نزم بکەرەوە.
• گڵۆپی تەمی دواوە تەنها لە تەم یان باران و بەفری زۆردا، و کاتێک بینین باشتر بوو بیکوژێنەرەوە.
• سەهۆڵی ڕەش نابینرێت. پرد، بەشە سێبەرەکان و شوێنەکانی نزیک ئاو یەکەم جار دەیبەستن.
• لە بەرەبەیان و ئێوارەدا زۆر ئاگاداری ئاژەڵی کێوی بە. دوای ڕووداوی ئاژەڵی کێوی هەمیشە پەیوەندی بە 112 ـەوە بکە.
• ئەگەر لە ڕووداوێکدا بەشدار بوویت دەبێت بمێنیتەوە، یارمەتی بدەیت و ناو و ناونیشانت بڵێیت.
• فریاگوزاریی سەرەتایی: L-ABC. باری لاتەنیشتی جێگیر ئەگەر کەسەکە هەناسە دەدات، HLR 30:2 ئەگەر نا.